تاریخچه کاشی

در حدود ۳۵۰۰ سال پیش ایلامی ها برای اولین بار در ایران موفق به پوشاندن سفال با لعاب شدند. از این تاریخ به بعد کم کم آجر لعلاب دار برای تزئین بناها مورد استفاده قرار گرفت که شواهد بسیار اندکی از آن در معبد چغازنبیل (۱۲۵۰ ق. م.) در نزدیکی شوش باقی مانده است. در ایران باستان این فن در دوره هخامنشی به اوج خود رسید که بهترین نمونه آن آجرهای لعاب دار سربازان جاویدان یافت شده در کاخ آپادانای داریوش در شوش می باشد. سنت کاشی کاری در دوره اسلامی تحول و ادامه یافت. شبستان گنبددار مسجد جامع قزوین ( ۱۱۱۶ م.) دارای حاشیه ای تزئینی از کاشی های کوچک فیروزه ای رنگ می باشد و از نخستین موارد شناخته شده ای است که استفاده از کاشی در تزئینات داخلی بنا را در ایران اسلامی به نمایش می گذارد. كاشی معرق در دوره ايلخانی ابداع شد و به عنوان یک عنصر تزئینی به صورت محدود به کار رفت. یکی از بهترین نمونه های معرق کاری این دوره گنبد سلطانیه (۱۳۱۳-۱۳۰۴ م.) می باشد. در دوره تیموری هر دو فن کاشی هفت رنگ و معرق به صورت گسترده به کار رفتند و به عنوان نمونه می توان از مدرسه غیاثیه خرگرد خواف که ساخت آن در سال  ۱۴۴۲ میلادی به پایان رسید یاد کرد. هنر معرق کاری در دوره تیموری به اوج رسید و بهترین شاهد آن مسجد کبود تبریز (۱۴۶۵ م.) است که پس از آن دیگر اثری به این ظرافت خلق نشد. در دوره صفوی کاشی معروف به هفت رنگ به تدریج از کاشی معرق پیشی گرفت تا این که در دوره های بعد کاشی هفت رنگ جای آن را به طور کامل گرفت. در قرن حاضر کاربرد کاشی هفت رنگ بسیار گسترده است اما برخی اماکن مذهبی ایران به ویژه امامزاده ها با هر دو شیوه معرق و هفت رنگ تزئین می شوند.

کاشی هفت رنگ و معرق

کاربرد اصطلاح هفت رنگ به قرن ها پیش بازمی گردد. ابوالقاسم عبدالله بن محمد بن علی بن ابی طاهر، مورخ دربار ایلخانان و یکی از نوادگان خانواده مشهور سفالگر اهل کاشان به نام ابو طاهر، اصطلاح هفت رنگ را به فن رنگ آمیزی با مینا بر روی لعاب اطلاق کرد که امروزه نیز این اصطلاح بیانگر همان فن می باشد. کاربرد واژه هفت رنگ هیچ ربطی به تعداد رنگ ها ندارد و منظور از آن یک سبک می باشد که شما بازدیدکنندگان گرامی می توانید در این نمایشگاه با تصاویر و نوشته های ارائه شده با آن آشنا شوید.

برای ساخت کاشی معرق در ابتدا نقش ها روی کاغذ و آجر رسم و سپس تراشیده شده و در کنار هم قرار می گیرند تا ثابت  شوند و امکان نصب آن ها بر روی سطوح مورد نظر ایجاد گردد. در این هنر تراشیدن قطعات کوچک، جفت کردن و نصب آن ها زمان زیادی می برد و در نتیجه هزینه کار بالا می رود. کاشی معرق برای طرح های هندسی بسیار خوب است اما با آن نمی شود منظره و چهره کشید. در کاشی هفت رنگ هنرمند آزادی عمل بیشتری برای نشان دادن مناظر و نقوش دارد و درست مثل این است که بخواهد روی کاغذ نقاشی بکشد. به علاوه این فن کاربرد رنگ های متنوع و بیشتری را بر روی کاشی ممکن می سازد. به همین دلایل کاشی هفت رنگ به تدریج جای کاشی معرق را گرفت. از آن جا که در کاشی معرق قطعات کوچک در کنار هم قرار می گیرند در برابر تغییرات دما مقاومت بیشتری دارند در صورتی که کاشی هفت رنگ به دلیل بزرگ بودن ابعاد از این نظر آسیب پذیرتر است. نکته دیگری که باید به آن اشاره شود این است که در کاشی معرق هر رنگ به طور جداگانه و با دمایی که مناسب آن است پخته می شود در حالی که در کاشی هفت رنگ رنگ ها باید به گونه ای ترکیب شوند که همه با هم بپزند.

کاشی هفت رنگ شیراز

تفاوت کاشی هفت رنگ شیراز با جاهای دیگر بیشتر در استفاده از رنگ های روشن و شاد نظیر سبز، صورتی و زرد است که در این میان رنگ صورتی چشمگیرتر است. یکی از بهترین نمونه های این سبک هنری مسجد وکیل مربوط به دوره زندیه، مسجد نصیرالملک و عمارت های واقع در باغ ارم و باغ نارنجستان مربوط به دوره قاجار می باشند. یکی دیگر از ویژگی های کاشی سنتی شیراز توجه زیاد به پَرداز (ظرافت کاری و سایه زدن) و استفاده از نقش معروف به “گل و مرغ” است که تخصص نگارگران شیراز نیز در همین نقش می باشد.